INFRAROODKIJKERS
Dit is het oudste systeem, ook generatie 0 genoemd, dat vooral tijdens en na de tweede wereldoorlog tot ontwikkeling is gekomen. Aanvankelijk werden infraroodkijkers voornamelijk voor militaire doeleinden gebruikt. Omdat vijandelijke troepen ook over dergelijke apparatuur beschikken verraadt men z'n positie zodra de IR-schijnwerper wordt ontstoken. Mede omdat er meer nadelen aan dit systeem zijn verbonden, worden de meeste militaire infraroodkijkers thans vervangen door passieve restlichtversterkers. Aanzienlijke aantallen IR-kijkers worden thans voor en fractie van de kostprijs aangeboden. Twee kijkers van dit type worden hierna besproken, de Duits-Nederlandse FERO 51 en de Russische PROMIN PN-3.

De werking van een IR-kijker

Afbeelding 01 laat schematisch de werking van een IR-kijker zien. Het voorwerp wordt d.m.v. een schijnwerper met onzichtbaar IR-licht beschenen. Het kijkerobjectief vormt van dit voorwerp een IR-beeld op de fotokathode die bestaat uit een mengsel van zilver en cesiumoxide.
De fotokathode is gevoelig voor IR-licht tot een golflengte van ca. 1250 Nm (nanometer) welk licht voor ons oog geheel onzichtbaar is. Het menselijk oog is alleen voor golflengten tussen 380 en 780 Nm gevoelig. De lichtdeeltjes (fotonen) die de kathode treffen maken daaruit negatief geladen elektronen vrij. Omdat er een hoge gelijkspanning van ca. 15.000 Volt heerst, bewegen de elektronen zich met grote snelheid naar de anode en worden daar door een elektrostatisch veld op het fosforscherm gefocusseerd waarbij de anodekegel een grote rol speelt. Evenals ons TV- of computerscherm, licht het anodescherm daardoor op en ontstaat er een zwart-wit beeld van het voorwerp. Dit beeld bekijken we tenslotte door het oculair dat als een loep fungeert. Omdat het menselijk oog 's nachts het meest gevoelig is voor groen licht heeft men voor het beeldscherm een groene kleur gekozen. In afbeelding 02 zien we hoe een convertorbuis er in werkelijkheid uit ziet.

Zijn digitale camera's als infraroodkijker te gebruiken?

De CCD's van deze camera's zijn eveneens gevoelig voor het zeer nabije infrarood. Gewoonlijk plaatst men voor de CCD een filter om te voorkomen dat het beeld met IR-licht wordt "verontreinigd". Bij sommige foto- en videocamera's kan dit filter worden weggeklapt en kan er met een IR bijverlichting in het donker worden gefotografeerd. Zo is b.v. de Sony Cyber-shot F 717 voorzien van twee IR-leds die helaas in het donker als twee gloeiende ogen te zien zijn terwijl bovendien het bereik slechts enkele meters bedraagt. Deze camera is dus in de zogenaamde "nightshot mode" niet geschikt voor het fotograferen van schuwe nachtdieren. Zelfs met bijverlichting van een "echte" sterke IR-schijnwerper blijft het bereik beperkt tot hooguit 10 m. Het is jammer dat de CCD niet wat gevoeliger is voor het diepere infrarood en dat we voor het echte nachtwerk een andere oplossing moeten zoeken.

RESTLICHTVERSTERKERS

De constructie van de versterkerbuis komt grotendeels overeen met die van de IR-beeldconvertor. Voor de fotokathode wordt echter een mengsel van zilver, cesium, kalium en natrium gebruikt dat de lichtgevoeligheid aanmerkelijk verhoogt. Het zichtbare licht wordt ca. 100x versterkt terwijl de gevoeligheid voor het wat diepere infrarood geringer is. Men kan de versterking nog verder opvoeren door de diameter van de kathode groter te kiezen dan die van het anodescherm. Dit gaat echter ten koste van de beeldscherpte. Deze versterkers van de eerste generatie zijn in het open veld bij volle maan goed te gebruiken hoewel een gewone lichtsterke verrekijker onder die omstandigheden vaak nog meer detail te zien geeft. Bij een bewolkte hemel is er vaak al geen licht genoeg en moeten we een bijverlichting inschakelen. Veel van deze instrumenten zijn dan ook uitgerust met een IR-lichtbron zodat ze als een soort IR-kijker gebruikt kunnen worden. Helaas zijn de eerste generatie kijkers alleen gevoelig voor het zeer nabije infrarood (tot ca. 850 Nm) hetgeen betekent dat de lichtbronnen die we bij echte infraroodkijkers toepassen, hier onbruikbaar zijn. Het verlichte onderwerp is dan wel onzichtbaar, maar wie rechtsreeks in de lichtbron kijkt, ziet deze als een rood fietsachterlicht en soms zelfs als een remlicht van een auto. De eerste-generatie-kijkers zijn dus ongeschikt voor het observeren van schuwe nachtdieren en evenmin voor opsporingsdoeleinden.

Na de "Wende" kwamen aanzienlijke aantallen van deze Russische restlichtversterkers op ons af die zelfs beneden de € 100.= werden aangeboden. Het waren voornamelijk kijkers van de eerste generatie, van slechte kwaliteit en met een zichtbare lichtbron. De instrumenten gingen vaak stuk en er was niemand die ze kon of wilde repareren. Om ze beter te kunnen verkopen werden sommige typen voorzien van Engelse namen en opschriften, maar de koop werd voor velen een teleurstelling.
Een goede kijker van de tweede generatie waar je iets aan hebt, kost altijd nog tussen € 2000.= en € 5000.=
In dit verslag bespreek ik slechts één van de minst slechte typen, de CYCLOP-M1.

Toch is het mogelijk met eerste-generatie-kijkers een acceptabele versterking te krijgen. Men plaatst daarbij meerdere versterkers achter elkaar. De hierna besproken Amerikaanse AN/PVS-2 werkt bijvoorbeeld met een drietraps versterking waarbij een interne versterkingsfaktor van meer dan 50.000x wordt verkregen. Deze instrumenten zijn echter lang, zwaar en vrij onhandelbaar. Bovendien ontstaat er een enorme kussenvormige vertekening en een lichtafval naar de randen (afbeelding 03) .

Men heeft echter nog een andere methode gevonden om de elektronenstroom te versterken. Uitgaande van een eerste generatie versterker, plaatst men voor het fosforscherm een zogenaamde microkanaalplaat, dit is een ca. 0,5 mm. dik plaatje voorzien van meer dan twee miljoen haardunne kanaaltjes. Zodra een van de kathode afkomstig elektron een kanaaltje treft, maakt dit daaruit meerdere elektronen vrij, waardoor de versterking ontstaat. Hiermee is de tweede generatie restlichtversterkers geboren met betere beeldkwaliteit, lager gewicht en kleinere afmetingen. De techniek is inmiddels verder ontwikkeld en thans spreekt men ook over de generaties twee plus en twee super.

Door het toepassen van gallium-arsenide voor de fotokathode wordt de lichtgevoeligheid nog verder verhoogd terwijl deze ook wat dieper in het infrarood dringt. Deze derde generatie versterkers is echter nog aanmerkelijk duurder dan die van de tweede generatie terwijl de twee super, qua prestaties, maar nauwelijks daarvoor onder doet.
In dit verslag worden vier versterkers van de tweede generatie besproken en twee van de derde.
Niet aan de orde komen de hybride versterkers waar b.v. een eerste en een derde generatie worden gecombineerd. Evenmin worden de thermische kijkers besproken daar deze nog erg duur zijn.

Beveiliging en levensduur

Beeldversterkers hebben niet het eeuwige leven. Omdat de lichtdeeltjes (fotonen) voortdurend elektronen uit de fotokathode vrij maken en omgekeerd positief geladen ionen de kathode bombarderen, loopt de kwaliteit daarvan op de duur terug. Na 10.000 uren hebben de versterkers van de derde generatie nog ca. 50% van hun aanvankelijke gevoeligheid. Bij de tweede generatie is dit na ca. 2000 uren het geval terwijl de eerste-generatie-kijker al na ca. 1000 uren tegen z'n eind loopt. Een grote boosdoener is fel daglicht dat nooit op de fotokathode mag vallen, ook niet als de apparatuur is uitgeschakeld. De meeste moderne kijkers schakelen automatisch uit bij een te hoog verlichtingsniveau. (HLC = High Light Cutoff )
Bij sommige 2° en 3° generatie versterkers wordt de helderheid van het beeldscherm automatisch constant gehouden. ( ABC = Automatic Brightness Control). Het beeld blijft dus steeds even helder maar naarmate de lichtintensiteit afneemt, ontstaat er meer ruis. Dit gaat door totdat in totale duisternis het gehele beeld is "dichtgesneeuwd" en er geen detail meer is waar te nemen.

Welke prestaties mogen we van nachtzichtsystemen verwachten?

In documentatiemateriaal van fabrikanten staan vaak slechts de specificaties van enkele van deze parameters. Zo zegt een inwendige versterkingsfaktor van 20.000x nog niets over de uiteindelijke prestatie van het gehele instrument. Daarom heb ik resolutietests uitgevoerd met de hier besproken apparatuur onder dezelfde omstandigheden in het open veld met een zwart-wit testkaart. Vrijwel alle hierboven genoemde parameters zijn daarin verdisconteerd. De testprocedure is uitgevoerd bij verschillende verlichtingsniveaus op een maanloze nacht in de maand juli bij een onbewolkte hemel. Omdat de verlichtingssterkte uitgedrukt in Lux weinigen zal aanspreken, werd bij de proeven uitgegaan van de tijd na zonsondergang waarbij het dus steeds donkerder werd. De test werd gestart bij een verlichtingssterkte van 3 Lux (3 kwartieren na zonsondergang) waarbij de krant net niet meer is te lezen.
In afbeelding 05 zijn de resultaten van restlichtversterkers samengevat waarbij de resolutie (in boogseconden) is afgezet tegen de tijd (= verlichtingssterkte). Ter vergelijking is ook de grafiek opgenomen van de infraroodkijker FERO 51 waarbij de afstand tot de testkaart 30 m. bedroeg.
De grafieken zijn vooral bedoeld om de karakteristiek van de verschillende instrumenten te kunnen vergelijken. Opgemerkt moet worden dat bij gebruik van andere testmiddelen (b.v. reflecterende kentekenplaten) andere resultaten worden verkregen.

In de literatuur wordt graag gesproken over het bereik van een restlichtversterker. Volgens sommige auteurs zou het bereik niet groter zijn dan ca. 200 m. Dat is klinkklare onzin! Het hangt er helemaal van af wát je wilt zien. Met de PVS-2 kan ik de helderste manen van Jupiter nog zien en vanaf een hoog gelegen waarneempunt zie ik op maanlichte nachten duidelijk kerktorens e.d. op 12 km. afstand. Een mens of ree zie je op 200 m. nog lopen maar het verschil tussen Bosuil en Ransuil is pas op ca. 15 m. zichtbaar.
Vergeleken met verrekijkers is de beeldscherpte van nachtzicht-apparatuur maar bedroevend slecht. De afbeeldingen 07, 08 en 09 laten dat duidelijk zien. We gebruiken deze instrumenten dan ook meestal om bewegingen waar te nemen of om diergedrag te bestuderen en niet om alle details goed te kunnen onderscheiden.
In afbeelding 07 werd een (opgezette) Houtsnip gefotografeerd, zowel overdag met een digitale camera (waarbij de rijke detaillering van de veren goed zichtbaar is), als 's nachts waarbij deze camera achter een restlichtversterker is geplaatst. De vogel was in de schemering met het blote oog niet meer te zien. Om een vergelijking mogelijk te maken werd per computer in (B) de kleurinformatie verwijderd en de resolutie tot 1/6 van de oorspronkelijke terug gebracht. Zelfs dan is de detailweergave van de restlichtversterker (C) nog minder dan bij (B). Bij (D) was het lichtniveau zo gering dat met de restlichtversterker nog nauwelijks detail was te zien. Een IR bijverlichting deed de versterker als IR-kijker fungeren. De detailweergave is dan nog slechter dan bij (C) wegens ongelijke reflectie van de verschillende pigmenten in het verenkleed van de vogel.

In afbeelding 08 werd dezelfde proef gedaan met een op 50 m. afstand geparkeerde auto in een bos met een matig dicht bladerdek. De gebruikte restlichtversterker (AN/PVS-2) geeft tot ca. 1 uur na zonsondergang nog een prima beeld waarbij zelfs het kenteken is af te lezen. De auto is met het blote oog dan niet meer te zien. Ca. 2 uren na zonsondergang is de auto met de kijker nog te zien maar zijn er geen details meer waar te nemen. Met ingeschakelde IR-verlichting neemt de detailweergave duidelijk toe zodat het kenteken weer is te zien. Helaas betreft het hier een zichtbare IR-lichtbron.
Een 5 Mpix digitale camera heeft een minstens 6x hogere resolutie dan een goede restlichtversterker van de tweede generatie, uitgaande van dezelfde vergroting op het beeldscherm.
Zoals reeds opgemerkt zijn de 1° generatie versterkers nauwelijks geschikt voor dierstudie. Met de 2° en 3° generatie kom je een stuk verder, behalve bij maanloze heldere nachten. Sterrenlicht alleen is niet voldoende voor een tweede generatie kijker. Dit dus in tegenstelling tot hetgeen soms in documentatiemateriaal wordt beweerd. Ga ook nooit alleen af op de specificaties maar vertrouw slechts op eigen waarneming in het veld.
Bij volle maan is er in het open veld altijd voldoende licht, ook bij volledige bewolking. Vossen- en Dassenburchten bevinden zich meestal in een bos onder een bladerdek. Bij halve maan is het waarnemen met een 2° generatie kijker dan al problematisch en zijn we op een infraroodkijker aangewezen want de bijverlichting van 2° gen. kijkers is voor die dieren meestal zichtbaar. De gevoeligheid van de fotokathode gaat helaas niet ver genoeg in het IR-gebied. Bij maanloze nachten wordt het vaak een stuk lichter zodra er bewolking over trekt, en we hebben dan meestal voldoende licht in het open veld. Dit wordt veroorzaakt door de stadsverlichting die in ons dicht bevolkte landje tegen de onderzijde van de wolken reflecteert.

Bij infraroodkijkers is de resolutie slechts afhankelijk van de prestaties van de kijker, het verlichtingsniveau van de testkaart (dus de capaciteit van de schijnwerper) en de lichtdoorlatendheid van de lucht. De test werd uitgevoerd bij helder weer met lage luchtvochtigheid. Bij nevelig weer is er
wegens reflectie met een IR-kijker niet goed waar te nemen. In afbeelding 06 zijn de resultaten te zien van twee echte infraroodkijkers met onzichtbare lichtbron, twee restlichtversterkers waarbij een zichtbare IR-lichtbron is gebruikt en de Swarovski tweede generatie kijkers met onzichtbare verlichting. De verlichtingssterkte op de testkaart neemt af met het kwadraat van de afstand tot die kaart en de resolutie is daarmee evenredig. De grafieken vertonen daarom ongeveer een parabolisch verloop. De lichtstralen van de FERO 51 en de CYCLOP M1 zijn zo sterk gebundeld dat de grafieken tot 100 m. vrijwel rechtlijnig verlopen.
We zijn bij infraroodkijkers uiteraard niet afhankelijk van de buitenverlichting, maar geheel op onze schijnwerper aangewezen. Bij helder weer is met de FERO 51 een mens of een ree op 200 m. afstand nog goed te zien en een bewegende haas op 100 m. Op deze afstand is ook de reflecterende kentekenplaat van een auto nog af te lezen. Een Bosuil is op ca. 60 m. nog te herkennen als uil maar pas op ca. 20 m. als soort te determineren, waarbij de grote reflecterende ogen van deze nachtdieren zeer opvallen en dit vrij felle licht het beeld soms overstraalt.

Verkrijgbaarheid van de apparatuur

Het is erg moeilijk een goed overzicht te krijgen van hetgeen er op nachtzicht-gebied in ons land verkrijgbaar is. Blijkbaar is de materie daarvoor te specialistisch.
Infraroodkijkers worden nog nauwelijks nieuw aangeboden. Goede kijkers als de FERO 51 worden door de militaire instanties vervangen door restlichtversterkers en belanden dan voornamelijk bij dumpzaken voor militaire elektronica.
Restlichtversterkers van de eerste generatie en de infraroodkijker PROMIN PN-3 kwamen na de "Wende" in vrij grote aantallen op de markt. Niet alleen in dumpzaken maar ook op rommelmarkten en beurzen waar ze vooral door Poolse handelaren te koop werden aangeboden. Ook bij fotozaken, watersportwinkels, verzendhuizen en jachtzaken kon je deze spullen aantreffen. In het algemeen is de apparatuur slecht van kwaliteit en ongeschikt voor natuuronderzoek. Alleen de PROMIN is zodanig om te bouwen dat je er iets aan kunt hebben.
Serieuze restlichtversterkers van de 2° en 3° generatie vind je niet op rommelmarkten maar zijn slechts via de reguliere handel verkrijgbaar. Zo is de apparatuur van Zeiss, Swarovski en ITT o.a. door de geautoriseerde dealers van die merken leverbaar.
De restlichtversterkers van DEDAL en CYBER EYE worden in ons land geleverd door Gero Trading te Enschede. Helaas waren niet alle importeurs van nachtzichtsystemen bereid hun apparatuur tijdelijk voor een test af te staan. Zo is Delft Sensor Systems geheel gericht op de professionele markt en niet geïnteresseerd in particuliere toepassing. De producten van ITT zijn bovendien wegens de geringe vergroting voor natuuronderzoek minder geschikt en blijven hier buiten beschouwing.

Een groot probleem bij de aanschaf van nachtzicht-apparatuur is het feit dat je ze overdag niet in de winkel kunt testen. Maar ook 's avonds krijg je in een verlichte stad geen goede indruk van de prestaties. De meeste leveranciers staan de kijkers ongaarne aan vreemde klanten af zodat ze de instrumenten niet in het veld kunnen beoordelen. Bovendien weet de aspirant koper vaak onvoldoende van de materie om te kunnen beoordelen welke eisen hij mag stellen. Hopelijk kan dit verslag enig houvast bieden.

Klik hier voor de afbeeldingen van de geteste instrumenten

Overzicht van de geteste instrumenten.

ZEISS 5.6 x 60 N

Een Duitse restlichtversterker van de generatie twee plus met een 5.6-voudige vergroting.
Dit instrument is bedoeld voor civiele toepassing zodat aan schokvastheid en waterdichtheid minder hoge eisen worden gesteld. De vorm van de kijker lijkt op die van de monoculaire stabilisatiekijker, is voorzien van een prettig aanvoelende kunststof bekleding en heeft een prima handligging. Aan de kijker is een draagriem te bevestigen die gebruik maakt van de statiefaansluiting. Er is geen mogelijkheid een bijverlichting te bevestigen en evenmin een aansluitmogelijkheid voor een camera..
De kijker wordt gevoed door twee 1.5 volts batterijen van het AA-formaat. Deze zitten verborgen achter de rubber voorzijde van de kijker. Het verwijderen en vooral het aanbrengen kost nogal wat moeite, en dat moet toch eenvoudiger kunnen.
Het objectief is afgesloten met een plastic dekseltje dat is voorzien van twee gaatjes zodat je ook overdag kunt zien of de batterij nog werkt. In het donker is dit beschermkapje moeilijk aan te brengen, ook daarvoor moet een eenvoudiger constructie zijn te bedenken. Gelukkig is Zeiss afgestapt van de omstulpbare rubber oculair ringen. Thans kan deze ring door niet-brildragers worden uitgetrokken maar klikt dan niet in. Zodra je de kijker tegen het hoofd drukt schuift de ring langzaam terug.
De scherpstelling geschiedt door middel van een gemakkelijk lopende instelschroef boven op de kijker die max. 1¼ omwenteling maakt.
Erg fijn is ook dat het hoogspanningsgedeelte van de kijker geen piepend geluid maakt zoals dat bij sommige andere instrumenten het geval is.
De automatische helderheidsregeling (ABC) en de bescherming tegen hoog lichtniveau (HLC) werken prima. De totale beeldkwaliteit is beter dan die van b.v. de AN/PVS-2 met drietraps versterking, hoewel de beeldscherpte van de laatste nog onovertroffen is. De kijker vertoont weinig vertekening en heeft een voortreffelijke randscherpte.
De adviesprijs bedraagt € 4825.= incl. tas. De garantietermijn bedraagt vijf jaren.

Resumerend kunnen we stellen dat het een zeer geslaagd ontwerp betreft met heel goede beeldkwaliteit en handligging. De kijker beschikt over de meest noodzakelijke mogelijkheden zonder de aanwezigheid van allerhande "toeters en bellen". Voor natuuronderzoek is de kijker heel geschikt hoewel een optionele (nauwelijks zichtbare) bijverlichting zoals bij de Swarovski NC-2 echter zeer welkom zou zijn.

DEDAL 41

Een Russische restlichtversterker van de tweede generatie met een 3.1-voudige vergroting.
Het is een kijker met veel mogelijkheden. Zo is er een camera-aansluiting en de mogelijkheid tot wisseling van het objectief. Geleverd worden verschillende objectieven. Het door mij geteste exemplaar had een objectief van 65 mm. diameter. Ook is het instrument eenvoudig om te bouwen tot een binoculaire kijker. Verder is het mogelijk een optionele bijverlichting te bevestigen die echter als een fietsachterlicht zichtbaar is. Met deze, niet in hoogte verstelbare verlichting is een reflecterende kentekenplaat nog op ca. 60 m. afstand afleesbaar. Tot ca. 5 kwartieren na zonsondergang geeft de kijker een goed beeld maar daarna wordt de prestatie snel minder (afb. 05). Er is een statiefaansluiting, maar op het statief geplaatst is de verlichtingsknop niet goed meer bereikbaar. De kijker is verder voorzien van ABC en HLC. De helderheid van het beeldscherm kan ook, als enige van de hier geteste instrumenten, met de hand worden ingesteld. Het oculair is maar zeer beperkt instelbaar voor waarnemers met oogafwijkingen. Zonder de rubber oculair ringen is het zeer geschikt voor brildragers en dan bestaat ook de mogelijkheid een camera achter de kijker te plaatsen. Merkwaardig dat de kijker niet is voorzien van draagogen waar een riem aan is te bevestigen.
De adviesprijs bedraagt € 1945.= en de garantietermijn is één jaar.

Het is een kijker met heel veel mogelijkheden en een redelijk goede beeldkwaliteit die dank zij de bijverlichting ook bij volslagen duisternis nog bruikbaar is. Is dan echter wegens de zichtbare lichtbron niet geschikt voor opsporingswerk of voor het bestuderen van schuwe nachtdieren. Voor een versterker van de tweede generatie is het instrument gunstig geprijsd.

AN / PVS-2

Een restlichtversterker uit de U.S.A. van de eerste generatie met een drietraps versterking en een 3.6-voudige vergroting. Het lichtsterke spiegelobjectief heeft een diameter van 80 mm.
De kijker is bedoeld om op een wapen te worden gemonteerd en zou in de golfoorlog nog zijn gebruikt. Aan schokbestendigheid en waterdichtheid worden daarom hoge eisen gesteld. Het is een zware en robuuste kijker die tegen een stootje kan. Dat heeft ook z'n nadelen want door gewicht en omvang is de kijker vrij onhandelbaar zodat een éénbeen-statief dan ook zeer is aan te bevelen. Er zit aan de onderzijde schroefdraad waar men een zelfgemaakte handgreep aan kan bevestigen. De scherpstelling geschiedt door het draaien van het objectief en dat is een moeizame langdurige zaak. De voeding bestaat uit een speciale 6.5 Volts batterij of uit een zelfgemaakte houder met 4 stuks AA batterijen van 1.5 Volt. Het hoogspanningsgedeelte geeft na het aanzetten een duidelijke hoge pieptoon die schuwe dieren zou kunnen afschrikken.
Het oculair wordt afgesloten door een speciale rubberconstructie die zich opent zodra het oog er tegen wordt gedrukt. Brildragers moeten dat rubbergeval dus verwijderen, waardoor overigens een schroefdraad (46 mm.) zichtbaar wordt waarop, via een zelf te maken koppelstuk, een camera is aan te sluiten.
Het objectief wordt eveneens door een rubberdop afgesloten waarin echter een grijsfilter is opgenomen zodat de kijker ook overdag is te gebruiken ( b.v. om te zien of de batterij nog werkt).
Deze kijker is niet voorzien van een automatische helderheidsregeling (ABC) zodat het beeld in de schemering steeds donkerder wordt. De HLC werkt echter goed maar in het centrum van het beeldveld treedt soms hinderlijke scintillatie op alsof er vele sterren staan te flonkeren.
De koe in afbeelding 09 was op een afstand van ca. 50 m. met het blote oog niet zichtbaar en werd met deze kijker opgenomen waarachter de digitale camera Olympus E-20 was bevestigd. De fictieve brandpuntsafstand, omgerekend naar kleinbeeld, bedroeg ca. 500 mm.

De prijs van gebruikte kijkers zal variëren tussen € 1000.= en € 1500.=, afhankelijk van de leverancier, die ook een eventuele garantietermijn bepaalt.

Nadelen van de drietrapsversterking zijn de enorme vertekening, de lichtafval naar de randen en de geringe randscherpte (afbeelding 03) . Een verder nadeel is het lange nalichten op het beeldscherm van puntvormige lichtbronnen als b.v. straatlantaarns (afbeelding 10) . De grote pluspunten van deze kijker zijn echter de relatief hoge resolutie in het beeldcentrum en de mogelijkheid een camera aan te sluiten. De kijker is (eventueel op statief geplaatst) goed te gebruiken voor natuurstudie aan dieren die niet voor de pieptoon terugschrikken.

CYCLOP M1

Een Russische restlichtversterker van de eerste generatie met een 2-voudige vergroting.
Een compacte kijker met een lichtsterk objectief ( 85 mm / f 1.2 ). De beeldscherpte is in het midden best goed maar loopt naar de randen sterk terug. Aan de kijker is door middel van een statiefaansluiting ook een handgreep te bevestigen waarin een laserdiode is aangebracht. De lichtbundel daarvan is zeer nauw te stellen zodat je tot ca. 50 m. nog kunt waarnemen. Alleen een klein vlakje in het centrum van het beeldveld wordt dan uitgelicht. De lichtbron is zeer zichtbaar en bovendien schijnt deze niet ongevaarlijk te zijn voor de ogen. De vergroting en de versterkingsfactor van deze versterker zijn onvoldoende waardoor de kijker voor natuuronderzoek ongeschikt is. Afbeelding 05 laat zien dat tot ruim een uur na zonsondergang met een gewone verrekijker meer detail is waar te nemen.

SWAROVSKI NC-2

Een Oostenrijkste restlichtversterker van de tweede generatie met een drievoudige vergroting. Het is een zeer compact gebouwde kijker met een aangenaam aanvoelende kunststof bekleding. Het instrument is voorzien van 3/8 " statiefdraad. Er wordt een riem geleverd die aan de statiefmoer is te bevestigen zodat de kijker ook om de nek is te dragen Jammer dat er geen draagogen voorhanden zijn zodat het instrument niet eenvoudig met een riem om de nek kan worden gedragen. Er zijn twee verschillende objectieven leverbaar die d.m.v. een C-mount aan de kijker worden bevestigd. Een 25 mm. objectief dat voor een enkelvoudige vergroting zorgt en het hier geteste 75 mm. objectief dat een drievoudige vergroting geeft. De kijker is goed stof- en waterdicht en wordt gevoed met twee AA-batterijen van 1.5 volt waarbij een indicatie aanwezig is voor een te lage batterijspanning. Prettig is verder de ingebouwde IR-verlichting die alleen op zeer korte afstand (ca. 2 m.) zichtbaar is en het waarnemen in volledige duisternis tot ca. 20 m. mogelijk maakt. Een reflecterende kentekenplaat is op 50 m. afstand nog te lezen. De kijker beschikt verder nog over ABC, HLC en een automatische uitschakeling na ca. 3 minuten om de batterijen te sparen. Het objectief is te diafragmeren zodat het instrument ook bij wat hogere lichtintensiteit is te gebruiken. Opvallend is de kleine afstand van ca. 1 m. waarbij je nog scherp kunt waarnemen.
Het oculair, dat geschikt is voor brildragers, werd van de ouderwetse omstulpbare rubber ringen voorzien en heeft ruime correctiemogelijkheden. Heel fijn is ook de verkrijgbaarheid van een adapter waarmee het fotograferen door de kijker mogelijk wordt. De adapter is snel met een enkele beweging op het oculair te schuiven en wordt met één schroef vastgezet, en zo hoort het ook. Helaas heb ik deze camera-adapter niet kunnen testen.
De lichtversterking en beeldscherpte komen vrijwel overeen met die van de Dedal 41 (afbeelding 05) . De beeldversterker is echter ook gevoelig voor het wat diepere infrarood en dat is een groot pluspunt. Ik heb de kijker beproefd met een echte, onzichtbare IR-schijnwerper (van de Fero 51) waardoor het bereik in zeer donkere omgeving aanzienlijk toeneemt (zie daarvoor de grafieken E en F in afb. 06.) Hiermee ontstaat een mooie IR-kijker waarbij, afhankelijk van de gebruikte schijnwerper, het gedrag van dieren ter grootte van een haas nog op 50-70 m. goed is te observeren. Eigenlijk zou Swarovski ook een IR-schijnwerper van wat grotere capaciteit moeten leveren (desnoods met een externe accu) waardoor het instrument als IR-kijker nóg universeler toepasbaar zou zijn. Het objectief is voorzien van 58 mm. filterdraad waarin ook voorzetlenzen zijn aan te brengen. Proeven met een 1.5x tele voorzetlens gaven een nog hogere resolutie te zien zonder dat dit ten koste ging van de lichtopbrengst.
De adviesprijs bedraagt € 4900.= en de garantietermijn is 1 jaar.

We kunnen concluderen dat het ontwerp van deze restlichtversterker erg goed is doordacht. Het instrument heeft zeer veel mogelijkheden waarbij de IR-verlichting en het kunnen aansluiten van een camera belangrijke pluspunten zijn. De uitbreidingsmogelijkheden van dit instrument zijn eigenlijk nog groter dan in de Swarovski-documentatie is aangegeven.
Voor natuuronderzoek en opsporingsdoeleinden op niet al te grote afstand is deze kijker goed bruikbaar, mede door de beschikbaarheid van de onzichtbare IR-verlichting. Met een additionele IR-schijnwerper en/of een tele-voorzetlens zou het bereik nog aanzienlijk kunnen worden vergroot.

CYBER EYE

Een uit de U.S.A. afkomstige restlichtversterker van de tweede en derde generatie. Het betreft een compacte kijker met verwisselbare objectieven. Leverbaar zijn een 25 mm. objectief met enkelvoudige vergroting en het hier geteste 75 mm. exemplaar dat driemaal vergroot. De bevestiging aan het kijkerhuis geschiedt d.m.v. een C-mount. Verder is er een ¼ " statiefaansluiting en ook is een optionele IR-verlichting leverbaar, waarmee mijn testexemplaar helaas niet was uitgerust. Verder schijnt er een camera-adapter te bestaan waarover ik evenmin de beschikking had. De Cyber Eye heeft een goed werkende ABC maar mist helaas de HLC en de automatische uitschakeling. Ook is er geen handmatige helderheidsregeling. Het oculair is geschikt voor brildragers en heeft ruime correctiemogelijkheden. Een drievolts batterij (CR 123 A) zorgt voor de voeding waarbij een indicatieled waarschuwt voor een te lage spanning.
Er zijn drie versterkerbuizen leverbaar die ik alle heb kunnen testen en waarvan de resultaten in afbeelding 05 zijn opgenomen.
Een tweede generatie met een beeldresolutie van 34 lijnen / mm. dat qua prestaties maar weinig onder doet voor de derde generatie met 36 L / mm. De laatste geeft het minst ruis maar het beeldscherm licht wel enige tijd na bij puntvormige lichtbronnen.
De beste resultaten zien we bij de derde generatie met 45 L / mm. hetgeen echter ook de duurste versterker is. Alle drie versterkers vertonen een halo-effect rond puntvormige lichtbronnen. Dit zien we bij de meeste versterkers van deze generaties. Het is in het veld niet hinderlijk omdat deze lichtbronnen daar niet voor (horen te) komen.
Jammer dat er geen 150 mm. objectief leverbaar is omdat naar verwachting het duurste exemplaar daarmee wellicht de hoogste resolutie zou halen van deze testserie. Overigens zijn niet alle foto-objectieven hiervoor geschikt wegens de matige lichtdoorlatendheid van golflengten in het IR-gebied.
De volgende adviesprijzen gelden voor de kijkers met het 75 mm. objectief.
Tweede generatie: € 2000.= Derde gen. (36 L/mm): € 4070.= Derde gen. (45 L/mm): € 5820.=
De garantietermijn bedraagt twee jaren.

Resumerend kunnen we zeggen dat de drie versterkers goed voor veldwerk zijn te gebruiken waarbij ik de IR-verlichting dus niet heb kunnen beoordelen. De derde generatie met 45 L/mm geeft de beste prestaties maar heeft ook een stevige prijs.

PROMIN PN-3

Een uit de Oekraine afkomstige infrarood kijker met een 1.2-voudige vergroting. Deze kijker werd na de val van "de muur" in aanzienlijke aantallen in ons land aangeboden, vooral door Poolse handelaren op rommelmarkten e.d. De kijker is vervaardigd van licht metaal en is voorzien van een IR-led waarvan de lichtstraal door een lenzenstelsel gebundeld kan worden. De lichtopbrengst en het bereik daarvan zijn vrij gering. In de handgreep is een batterijhouder geplaatst waarin acht AA-batterijen van 1.5 volt zijn ondergebracht. De kwaliteit van de kijker is matig. Bij "Westerse" apparatuur is b.v. het
hoogspanningsgedeelte geheel opgenomen in, en afgeschermd door, een metalen huls terwijl bij de Russische kijkers dit allemaal los op een printje staat. De waterdichtheid laat ook zeer te wensen over.
Vergroting en lichtopbrengst zijn te gering om er serieus veldonderzoek mee te kunnen verrichten. Gelukkig is de kijker aan te passen zodat je er iets aan kunt hebben. Voor het objectief plaatsen we dan een 2x vergrotend video-objectief waardoor de vergroting toeneemt tot 2.4x. Het "Hama Video-Objektiv HR 2 "met een diameter van 68 mm. is hiervoor zeer geschikt waarbij de lichtsterkte vrijwel ongewijzigd blijft. Om een grotere lichtopbrengst te verkrijgen plaatsen we een autoschijnwerper met daarvoor een IR-filter op de kijker. Deze wordt gevoed uit een 12 volt accu van ca. 10 Ah. Het filter is verkrijgbaar (soms moeilijk) bij dumpzaken voor militaire elektronica in ons land of in Duitsland. Met deze toevoegingen zijn nachtdieren ter grootte van een Vos op ca. 40 m. afstand goed te observeren. Een kentekenplaat is op 50 m. nog af te lezen.
De kijker wordt aangeboden voor ca. € 100.= terwijl we ca. € 250.= moeten rekenen voor de aanpassing zodat we voor ca. € 350.= een redelijk bruikbare infraroodkijker hebben.
De kijker heeft echter geen "Westerse" kwaliteit en garantie wordt er niet op gegeven.
Bij gebreken zijn er nauwelijks adressen te vinden die de apparatuur kunnen of willen repareren.

Met de aangepaste PROMIN PN-3 hebben we een relatief goedkope en redelijk bruikbare oplossing die we voor natuurstudie op niet te grote afstand goed kunnen gebruiken. De matige kwaliteit blijft echter een probleem.

Fero 51

Omstreeks 1968 ontstond uit de samenwerking van AEG-Telefunken, Oude Delft, Eltro en Zeiss een ontwerp voor een infraroodkijker, bestemd voor de Duitse Bundeswehr.
Omdat actieve nachtkijkers steeds minder interessant worden voor militaire toepassing, is de Bundeswehr enkele jaren geleden begonnen met het afstoten van deze apparatuur. Thans is de kijker, ook aangeduid als type IRH6ML, verkrijgbaar in sommige dumpzaken voor militaire elektronica.
De kijker is spatwaterdicht en geheel in groen rubber gevat. Het betreft een binoculair systeem met slechts één objectief en één convertorbuis. Daardoor ontstaat geen stereoscopische diepte-indruk zoals bij een verrekijker. Het door Zeiss ontwikkelde optisch gedeelte is geheel op de golflengte van het IR-licht afgestemd. De oculairafstand is instelbaar van 58 tot 72 mm. Beide oculairs hebben een instelbereik van plus of min 5 dioptrieën. Ze moeten door de gebruiker éénmalig op zijn ogen worden ingesteld. De scherpstelling geschiedt door draaien van het objectief. Verder zijn de oculairs voorzien van rubber oogschelpen die ook de zijkanten afdekken. Er bestaat dus nauwelijks luchtcirculatie en bij lage temperaturen condenseert de vochtige lucht, afkomstig van het oog, onmiddellijk op het glasoppervlak. De oogschelpen zijn niet omstulpbaar zodat de kijker voor brildragers maar beperkt bruikbaar is. Helaas is de kijker er niet op ingericht om er een foto- of videocamera achter te bevestigen. Om vochtvorming in het apparaat te voorkomen is een droogpatroon aangebracht waarvan het venstertje een blauwe kleur dient te hebben. Zodra de kleur verandert naar roze moet de patroon worden geregenereerd bij 80° in een bakoven, en vooral niet in de magnetron omdat er metaal in zit.
Het grootste nadeel is het aanzienlijke gewicht dat je mee moet torsen. Kijker en schijnwerper wegen samen ca. 2.5 kg. en voor de batterijhouder komt daar nog eens hetzelfde gewicht bij. Ik mis op het kijkerhuis dan ook een statiefaansluiting om bijvoorbeeld een éénbeen-statief te kunnen bevestigen.
De door AEG-Telefunken ontwikkelde beeldconvertor heeft een diameter van 30 mm. waarvan alleen het centrum wordt gebruikt. Mede door de vrij hoge resolutie van 60 lijnenparen/mm. ontstaat een scherp, bijna vertekeningsvrij beeld. De randscherpte is desondanks echter matig. De stroomvoorziening wordt verzorgd door een C-cell batterij van 1.5 volt. waarmee je ongeveer 100 uur kunt waarnemen.
Op het kijkerhuis zijn twee parallel geschakelde knoppen aangebracht die je enkele seconden moet indrukken om voldoende hoogspanning voor de convertorbuis op te bouwen. Als de beeldhelderheid na ongeveer 30 sec. vermindert, moet één van de knoppen weer even worden ingedrukt.
De door Oude Delft ontwikkelde schijnwerper is d.m.v. een snelkoppeling op het kijkerhuis bevestigd. Hij wordt aangezet door het indrukken van een pal of, bij een ander type, door het omzetten van een schakelaar. Vóór de schijnwerper zit een IR-filter met een diameter van 150 mm. Dit is ter bescherming door een klep af te dekken. Het uitgestraalde infrarode licht is absoluut onzichtbaar, ook al kijk je recht in de schijnwerper. Er worden speciale lampen toegepast (5.5 V - 35 W) waarvan de gloeispiraal zich automatisch in het brandpunt van de parabolische reflector bevindt. Het verdient aanbeveling bij aankoop een aantal reservelampen aan te schaffen daar deze nergens anders zijn te verkrijgen. De lamp wordt gevoed door 8 stuks D-cell batterijen of 10 oplaadbare NiCad-cellen. De batterijtas kan aan de gordel worden gedragen en is d.m.v. een vrij stugge kabel met de schijnwerper verbonden. Ook is de schijnwerper goed te voeden uit een 6 volt accu van ca. 10 Ah.
Door de sterk gerichte lichtbundel neemt de lichtopbrengst (en daarmee de resolutie) over 100 m. afstand bijna rechtlijnig af (afbeelding 06) .
Het bereik is afhankelijk van het te observeren object. Het plezierigst kijk je op afstanden tot ca. 50 m., maar ook op 100 m. zijn dieren ter grootte van een haas goed te observeren. Op 200 m. zijn activiteiten van de mens of van grotere dieren nog waar te nemen. Reflecterende nummerplaten zijn op 100 m. afstand nog te lezen.
Wegens de voor nachtkijkers vrij sterke zesvoudige vergroting is het gezichtsveld slechts 6.7 graden. Hiervan wordt alleen het centrum (2.5°) door de schijnwerper uitgelicht. Het is dus een instrument om op afstand mee waar te nemen en ongeschikt om je weg mee in het donker te kunnen vinden. Het binoculair waarnemen heeft verder het nadeel dat beide ogen gelijktijdig worden verblind. Veel gebruikers dekken één oculair af en kijken dus monoculair. Het niet verblinde oog gebruikt men dan om zich in het donker te kunnen voortbewegen.
Zoals bij veel nachtzichtapparatuur blijft het de vraag hoelang deze kijker nog geleverd kan worden. Reserve onderdelen zouden nog in ruime mate aanwezig zijn.
De prijs van de complete set, in glasfiber koffer, varieert tussen € 800.= en € 1200.= afhankelijk van de staat waarin het geheel zich bevindt en van de garantie en service die de verkoper daarop geeft.

Het is één van de beste infraroodkijkers die ik heb gezien. De vrij sterke vergroting, gecombineerd met een goede convertorbuis zorgen voor een resolutie die door de meeste restlichtversterkers niet wordt gehaald. Het grote nadeel van deze apparatuur is de grote omvang en het aanzienlijke gewicht dat je in het veld mee moet torsen.

Wie zich nader wil informeren kan op het internet wel wat vinden zodat men daar de nodige kennis bij elkaar kan sprokkelen. Verder kan ik nog aanbevelen (hoewel ik het niet op alle punten met de schrijver eens ben) het boek van M.A. Turewicz - "Nachtsichtgeräte richtig anwenden" - ISBN-3-00-001452-7

Tenslotte ben ik veel dank verschuldigd aan de importeurs van de ZEISS- en SWAROVSKI-kijkers en Foto van Heek voor de verleende medewerking en verder aan Gero Trading te Enschede die de DEDAL- en CYBEREYE-kijkers welwillend voor een test af stond.

Voor vragen en opmerkingen betreffende nachtkijkers ben ik per e-mail bereikbaar: elsjanmDITNIET@xs4all.nl (I.v.m. spam dient U in dit adres "DITNIET" te verwijderen).

J.A. Meijerink