Stabilisatie-kijkers van Canon en Zeiss.

Bij vergrotingen boven 10x krijgen we meestal problemen met het stilhouden van een kijker. Er zijn daarom ingenieuze constructies bedacht die er voor zorgen dat het beeld stabiel blijft. We kunnen daarbij twee hoofdsystemen onderscheiden.

A. Systemen waarbij stabilisatie wordt verkregen door middel van elektrisch aangedreven gyroscopen.
B. Systemen waarbij de stabilisatie geheel op mechanische wijze tot stand komt, zonder gebruikmaking van een stroombron.

Tot het eerste type behoren o.a.

De Russische Peleng 12x40.
Een kijker die moeilijk in ons land is te verkrijgen. Ik heb dit instrument eens bij een kijkerverzamelaar kunnen bewonderen. De gyroscoop heeft ongeveer een minuut nodig om op toeren te komen. Voor vogelkundige doeleinden dus totaal ongeschikt.

De Fujinon 12x40.
Deze kijker met een gewicht van ca. 2000 gr. wordt ook als restlichtversterker van 2-de en 3-de generatie geleverd. De kijkers schijnen door de NASA in de space-shuttles te worden gebruikt. Wegens de absurd hoge prijs, meer dan fl.17000.=, laat ik dit instrument hier verder buiten beschouwing.

De Canon 12x36 IS en de Canon 15x45 IS.
Deze kunnen wegens prijs/prestatie verhouding voor de ornitholoog interessant zijn. Door de vriendelijke medewerking van Foto van Heek te Wierden, heb ik ze op Texel een week lang uitvoerig in de praktijk kunnen testen.
Canon heeft met het stabilisatie-systeem bij haar (video)camera's al grote ervaring opgedaan. Bij dit systeem past men een "vari-prisma" toe.Dit zijn twee, ten opzichte van elkaar beweegbare glasplaatjes met daartussen een vloeistof. Door de glasplaatjes te bewegen, verandert de richting van de optische as. Twee gyro-sensoren detecteren bewegingen in twee loodrecht op elkaar staande richtingen en zenden deze informatie naar een micro-processor. Deze berekent razend snel een correctie en geeft deze door aan de "actuators" die op hun beurt de stand van de glasplaatjes wijzigen. Haast onvoorstelbaar dat dit alles zo snel geschiedt, dat er een perfect stilstaand beeld ontstaat. Als je bij windkracht 9 bijna van de dijk waait, is waarnemen met een gewone 10x kijker niet meer mogelijk. De Canon geeft daarentegen nog een prima detailrijk beeld. Wel vervaagt het beeld soms tijdens het scherpstellen met ingedrukte stabilisatieknop. De remedie is dan, even de knop los laten en gelijk weer indrukken. De dieptescherpte is overigens gering zodat vooral de ouderen onder ons blijven scherpstellen. Snelle trillingen worden minder goed verwerkt. Als we de kijkers bijvoorbeeld opleggen op het autoruitje, krijgen we bij draaiende motor problemen. De demping blijkt dan niet volledig te zijn. Dit in tegenstelling tot het hierna te bespreken Zeiss-systeem, dat met deze trillingen geen enkel probleem heeft.
Het geheel wordt gevoed met twee penlight batterijen (AA-size, 1.5 V) die ik binnen een week tweemaal moest vervangen. Een redelijk actieve vogelaar is dus al gauw fl.100.= per jaar kwijt aan batterijen. Zodra de batterijspanning daalt beneden 1.25 Volt, geeft het stabilisatiesysteem de geest. Dat betekent dus dat je geen oplaadbare batterijen van 1.2 Volt kunt gebruiken.
De gyroscopen komen snel op toeren. Binnen 1 à 2 seconden ontstaat reeds een rillingsvrij beeld. Het geluid van de gyroscopen is wel te horen maar is zeker niet hinderlijk. Vliegende vogels zijn goed te volgen.
Over het stabilisatiesysteem ben ik dus zeer te spreken, jammer dat de overige eigenschappen wat te wensen over laten.
De beeldscherpte van de 12x is uitstekend, die van de 15x echter niet optimaal. Beide kijkers vertonen duidelijke kleurranden langs contrastrijke voorwerpen waardoor het beeld wat onrustig wordt. Het gezichtsveld is wel mooi groot en de kleurweergave is prima. De eye-relief bedraagt volgens de Canon-folder 15 mm. In werkelijkheid is dit 12.5 à 13 mm. , nog juist voldoende voor brildragers om het beeldveld te kunnen overzien. Over de nadelen van de rubber oculairringen heb ik in het verleden al genoeg geschreven. Zodra we de stabilisatieknop loslaten klopt de uitlijning niet meer. De optische assen lopen niet meer parallel en onze ogen moeten dit te corrigeren. Bij langdurig waarnemen kan dat hoofdpijn veroorzaken zodat we gedwongen worden steeds de stabilisatie in te schakelen, maar dat kost batterijen.
De kijkers hebben geen inwendige scherpstelling waardoor lucht (met waterdamp) wordt binnen gezogen. Bij de vriestest zitten de kijkers dan ook vol condens en waterdruppeltjes. Bij langzaam ontdooien duurt het enkele uren voordat de kijkers van binnen weer "schoon" zijn. In de praktijk gebeurt dit meestal m.b.v. de voorruitverwarming van de auto zodat het dan sneller zal gaan. Wel zitten bij -25° C zowel de scherpstelschroef als de stabilisatieknop vast gevroren. Na een kwartiertje is de zaak weer gangbaar en werkt de stabilisatie zelfs. De oculairinstelling loopt wat te licht waardoor deze vaak ongewild verdraait.
Zeer ondoordacht is de constructie waarbij de ringvormige spleet tussen de oculairtubus en het beweegbare oculair, naar boven is gericht. Regenwater wordt dus uitgenodigd rechtstreeks naar binnen te lopen. Ook stof is er bijna niet meer uit vandaan te krijgen. De maximale oogafstand bij Europese kijkers is meestal ca. 75 mm. De Canons hebben echter een PD-waarde van slechts 70 mm. Voor de meeste Japanners wellicht voldoende, voor sommige Europeanen (waaronder mijn persoon) te gering. "Breedkijkers" zien dus steeds door de randen van de toch al kleine uittreepupil, met alle kwalijke gevolgen van dien. Voor mij is het werken met deze instrumenten dan ook onplezierig.Tijdens een weekje vogelen op Texel vond ik het steeds weer een verademing als ik door m'n eigen 10x kijker kon kijken. Met wat meer ergonomisch inzicht zouden deze tekortkomingen gemakkelijk zijn te verhelpen. We krijgen echt de indruk dat Canon de wereld even wil laten zien dat ze ook stabilisatie-kijkers kan maken, zonder daarvoor al te veel denkwerk aan de rest van het ontwerp te besteden.
De garantietermijn bedraagt 1 jaar op alle onderdelen. Hoe men eventuele garantiegevallen denkt af te handelen kon de importeur me niet mededelen omdat zo'n geval zich nog niet had voorgedaan.
De kijkers worden geleverd in een kunststof etui.

Tot het tweede type behoren, voor zover mij bekend, slechts de kijkers van Zeiss.

De Zeiss 20x60 S monoculair
Een kijker met een wat ongewone vorm. Toch ligt dit instrument goed in de hand, mede door de zachte, plezierig aanvoelende kunststof bekleding. Het vereist enige oefening om het afsluitdekseltje van het objectief goed te kunnen aanbrengen. Dit is de eerste Zeiss-kijker waarbij men is afgestapt van de rubber oculairring. Bravo! Thans kunnen niet-brildragers de kunststof ring uitdraaien. Hoewel de eye-relief maar 10.5 mm. bedraagt, is het niet al te grote gezichtsveld door brildragers vrij goed te overzien.
Het gepatenteerde stabilisatie-systeem werkt geheel mechanisch. Een deel van het optische systeem is cardanisch opgehangen. Dat wil zeggen, beweegbaar t.o.v. twee loodrecht op elkaar staande assen zoals bij een scheepscompas of een kruiskoppeling. De demping verkrijgt men door middel van twee veren voor elke richting, gecombineerd met een demping t.g.v wervelstromen die door inductie onstaan wanneer een koperplaat door een magneetveld beweegt. Zodra we de stabilisatieknop indrukken, verdwijnen de snelle trillingen die de onscherpte veroorzaken. We zien slechts de langzame bewegingen die we goed met de ogen kunnen volgen. Het is alsof we met de kijker op statief in een zacht deinend bootje staan. Wel worden laagfrequente trillingen minder goed gedempt dan bij het Canon-systeem. De bewegingen mogen dus niet te sterk worden. Bij krachtige wind krijgen we problemen. Waarnemen is dan niet meer mogelijk omdat het beeld alle kanten uit schiet. In normale gevallen voldoet het systeem goed. Vergeleken met de Canons is het door de sterkere vergroting (met bijbehorend kleinere gezichtsveld) moeilijker om snel voorbij vliegende vogels te volgen. Bij langzaam bewegende vogels hebben we geen problemen. Er is een 1/4" of 3/8" statief aansluiting waar echter ook de draagriem aan is bevestigd.
De kijker heeft een inwendige scherpstelling zodat er een redelijke stof- en waterdichtheid is te verwachten. De scherpstelschroef loopt plezierig licht en de stabilisatieknop gaat niet al te zwaar. Bij de vriesproef scoort de kijker erg goed. Zowel scherpstelschroef als stabilisatieknop werken bij -25° C nog goed. Zelfs het stabilisatie-systeem werkt als voorheen. Er zit na het ontdooien slechts een lichte aanslag op de prisma's, die binnen enkele minuten verdwijnt.
Optisch is er weinig op aan te merken. Scherpte, contrast- en kleurweergave zijn uitstekend. Alleen het gezichtsveld had nog een tikje groter kunnen zijn.
Door de 20-voudige vergroting en het stabiele beeld, kan de kijker in veel gevallen een wat sterker vergrotende telescoop vervangen. Het grote voordeel is dan dat je geen statief meer mee hoeft te slepen. Een ander voordeel is natuurlijk dat er geen stroombron is vereist. Voor vogelkundig gebruik kan ik dit instrument dan ook van harte aanbevelen.
De garantietermijn bedraagt 5 jaar op alle onderdelen. Deze garantie is echter niet overdraagbaar. De kijker wordt geleverd in een lederen koffertje.

De Zeiss 20x60 S binoculair.
Een vrij omvangrijke kijker met een gewicht van 1660 gram. Mede door de vergroting van 20x dus niet geschikt als universeelkijker. Het stabilisatie-systeem werkt even goed als bij de monoculaire kijker. Wat betreft het opvangen van forse bewegingen, geldt hetgeen ik bij de mono-kijker heb vermeld. Ook met deze kijker geeft het volgen van snel vliegende vogels problemen.
De stabilisatieknop zit boven op het kijkerhuis en gaat naar mijn smaak te zwaar. De gebruikers die ik ken, houden de kijker vaak op de kop en drukken de knop met de duim in, zodat het kijkergewicht mee helpt de kracht te overwinnen. Jammer dat men bij dit instrument weer rubber oculairringen heeft toegepast. Helaas heb ik dit instrument niet aan een vriestest kunnen onderwerpen.
Wegens de inwendige scherpstelling zal de kijker redelijk stof en (spat)waterdicht zijn.
Het vervaardigen van het stabilisatie-systeem is een precisie-werkje dat Zeiss heeft uitbesteed bij Anschütz in Kiel. Samen met de enorme ontwikkelingskosten maakt het deze kijkers zo kostbaar.
Beeldscherpte en contrastweergave zijn uitstekend. Wel zijn er kleurranden langs contrastrijke voorwerpen waar te nemen.
Door het vrij grote gewicht kan langdurig waarnemen vermoeiend worden. Het is daarom goed dat er aan de onderzijde een statiefaansluitingen zit voor 3/8" of 1/4" draad. Een éénbeen-statief werkt plezierig en is gemakkelijk mee te nemen.
De garantietermijn bedraagt 5 jaar. De kijker wordt geleverd in een aluminium koffer.

Conclusie
Het stabilisatie-systeem van Canon werkt voortreffelijk maar kost vrij veel batterijen. Het is geschikt voor wie vaak bij stormachtig weer moet waarnemen. Voor de rest van het ontwerp zou men eens in de leer moeten gaan bij de fabrikanten van de gerenommeerde Europese kijker-merken. De prijs/prestatie-verhouding ligt redelijk goed t.o.v. de Zeiss-kijkers.

De stabilisatie van de Zeiss-instrumenten werkt eveneens goed, maar is gevoeliger voor zeer sterke bewegingen. Ergonomisch zijn de kijkers beter doordacht dan bij Canon. Een verder voordeel is het feit dat er geen stroombron nodig is. Door de betere optiek en de sterkere vergroting geven deze kijkers duidelijk meer detail dan de Canons. In veel gevallen kunnen ze een telescoop vervangen. Hoewel begrijpelijk, is het toch jammer dat deze apparatuur zo prijzig is.

De hierbij afgedrukte testresultaten kunnen U verder helpen bij het maken van de keuze. Voor vragen en opmerkingen over kijkers en telescopen of te verkrijgen kortingen ben ik alleen per e-mail bereikbaar onder elsjanmDITNIET@xs4all.nl (I.v.m. spam dient U in dit adres "DITNIET" te verwijderen).

Jan Meijerink